Een Polaroidcamera waarmee je direct een foto van ongeveer 50 bij 60 centimeter maakt. Geen vergroter, geen printer en geen digitaal bestand, maar kort na de opname een enorme fysieke foto. De Polaroid 20×24 behoort tot de meest bijzondere camera’s uit de fotografiegeschiedenis. In 2026 is het precies vijftig jaar geleden dat het eerste werkende prototype werd gebouwd.
Toch is dit niet het verhaal van een vergeten camera die na een halve eeuw ineens weer opdook. De Polaroid 20×24 bleef door de jaren heen in gebruik en krijgt nu zelfs opnieuw speciaal ontwikkeld instantmateriaal.
Begonnen als demonstratie
Het verhaal begint in 1976. Polaroid stond op het punt Polacolor II-film voor professionele fotografen te introduceren. Oprichter Edwin Land wilde tijdens een aandeelhoudersbijeenkomst echter iets spectaculairders laten zien.
Daarom liet hij een gigantische camera bouwen waarmee direct een Polaroid van twintig bij vierentwintig inch kon worden gemaakt. Het prototype werd tijdens de bijeenkomst gebruikt om portretten te maken.
De reacties waren zo enthousiast dat Polaroid in 1977 en 1978 vijf volwaardige 20×24-camera’s bouwde. Er kwam een speciale studio in Cambridge, Massachusetts, en exemplaren werden onder meer naar Amsterdam en Tokio gestuurd.
Geen gewone camera
De 20×24 was niet simpelweg een extreem dure camera die je kon bestellen bij een fotowinkel. Polaroid behandelde hem vooral als experimenteel kunstenaarsgereedschap.
Geselecteerde fotografen en kunstenaars mochten ermee werken en droegen in ruil beelden bij aan de Polaroid Collection. Zo ontdekte Polaroid tegelijk wat creatieve gebruikers met de techniek konden doen.
Grote namen maakten er gebruik van, onder wie Andy Warhol, Chuck Close, Robert Rauschenberg, Robert Mapplethorpe, Mary Ellen Mark, Sally Mann, William Wegman en Ansel Adams.
Ruim honderd kilo
De naam 20×24 verwijst naar het formaat van de foto: twintig bij vierentwintig inch, ongeveer 50 bij 60 centimeter. De camera zelf weegt ruim honderd kilo, staat op een verrijdbaar frame en heeft een enorme balg.
In essentie werkt hij als een gigantische technische camera: scherpstellen gebeurt op matglas en de voorstandaard kan worden verschoven en gekanteld.
Maar na de opname gebeurt iets bijzonders. Bij het oorspronkelijke systeem werden negatief en positief materiaal samen met ontwikkelchemicaliën tussen grote rollers doorgevoerd. Daarna werden de lagen van elkaar gescheiden en verscheen de uiteindelijke instantfoto. Geen vergroting achteraf. Geen printer. Een foto van ongeveer 50 bij 60 centimeter kwam rechtstreeks uit het fotografische proces.
Iedere opname telde
Fotograferen met de 20×24 is daardoor totaal anders dan met een digitale camera. Geen tientallen variaties om later uit te kiezen. De camera moest worden opgesteld, het onderwerp moest goed staan, het licht moest kloppen en de scherpstelling moest precies zijn. Daarna volgde één enorme fysieke foto.
Juist dat maakte de camera zo aantrekkelijk voor kunstenaars. Grootformaatfotografie is langzaam en bedachtzaam, maar Polaroid voegde daar iets bijzonders aan toe: het resultaat was kort na de opname al zichtbaar. Het was geen preview. Het was de foto.
Dat principe kennen we nog steeds van moderne instantcamera’s. Systemen als Fujifilm Instax maken het directe, tastbare karakter van instantfotografie ook nu nog toegankelijk, zij het natuurlijk op een veel kleiner formaat.
De film werd het probleem
De 20×24 verdween nooit helemaal. Fotografen als Elsa Dorfman bleven er jarenlang mee werken en ook later werden nog aangepaste en nieuwe exemplaren gebouwd. Het grootste probleem werd uiteindelijk niet de camera, maar het materiaal.
Foto: Fotograaf Elsa Dorfman met haar Polaroid 20×24. Zelfportret: Elsa Dorfman / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0. By Elsad at the English-language Wikipedia, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=29696254
Toen Polaroid stopte met de oorspronkelijke peel-apart instantfilm, legde 20×24 Holdings in 2009 een grote voorraad resterend filmmateriaal aan. Die werd gekoeld opgeslagen en de benodigde chemicaliën werden zo lang mogelijk opnieuw samengesteld.
In 2016 leek het erop dat ook daar snel een einde aan zou komen. Verbeteringen in de chemie en productieprocedures rekten de levensduur van de resterende voorraad nog wat op, maar duidelijk was dat dit geen blijvende oplossing kon zijn.
Een tweede leven
Toch kwam het verhaal niet ten einde. In 2022 restaureerde Polaroid BV een van de historische 20×24-camera’s en ontwikkelde het bedrijf nieuw instantmateriaal waarmee de enorme camera opnieuw gebruikt kon worden. Het gaat daarbij niet simpelweg om een herstart van de oude peel-apartfilm, maar om een moderne oplossing voor de 20×24. Daarmee kreeg de camera daadwerkelijk een tweede leven.
Foto: John Reuter, a Photographic Artist from the U.S. Demonstrates a 20x24 Polaroid Camera. He is pictured here with a shot of half orange taken with the camera. May 21, 1985. (Photo by Victor Colin Sumner/Fairfax Media via Getty Images).
De Polaroid Foundation gebruikt de 20×24 opnieuw als kunstenaarsinstrument. Bij de opening van Palazzo Diedo in Venetië in 2024 werden elf kunstenaars uitgenodigd om nieuw werk met de camera te maken. John Reuter, die al sinds 1980 met het systeem werkt, begeleidde het project.
Opvallend genoeg valt het vijftigjarig bestaan samen met een periode waarin de 20×24 weer volop wordt gebruikt. Via het 20×24 Project van de Polaroid Foundation werkt een nieuwe generatie kunstenaars met de gerestaureerde camera.
Vijftig jaar later
In 1976 moest de Polaroid 20×24 vooral laten zien hoe indrukwekkend nieuwe instantfotografie kon zijn. Vijftig jaar later vertelt dezelfde camera bijna het tegenovergestelde verhaal.
We maken tegenwoordig moeiteloos honderden digitale beelden, bekijken ze direct op een scherm en kunnen ze achteraf met software of AI vrijwel onbeperkt aanpassen.
Daartegenover staat een camera van ruim honderd kilo. Een enorme balg. Een groot matglas. Een fotograaf die vooraf keuzes moet maken. En uiteindelijk één fysieke foto van ongeveer 50 bij 60 centimeter.
Misschien is het juist daarom dat kunstenaars er nog steeds mee willen werken. De Polaroid 20×24 was nooit bedoeld voor de massa. Vijftig jaar na het eerste prototype is hij nog altijd even uitzonderlijk. En dankzij nieuw ontwikkeld instantmateriaal kan dat bijzondere verhaal voorlopig gewoon doorgaan.
