Wie een foto maakt, heeft daarop het auteursrecht. Dit geldt natuurlijk ook voor portretfoto's. Maar fotograferen van personen mag niet zomaar. De geportretteerde heeft ook bepaalde rechten. Dit heet het portretrecht. Op grond van zijn portretrecht mag de geportretteerde bijvoorbeeld de foto zelf kopieren en zelfs publiceren, mits de naam van de fotograaf maar genoemd wordt.

Een portret dat zonder opdracht is gemaakt, mag alleen worden gepubliceerd als daarmee geen redelijk belang van de geportretteerde in gevaar komt.

Publiceren door geportretteerde mag
De geportretteerde mag een fotografisch portret van hemzelf (laten) publiceren in een nieuwsblad of tijdschrift zonder toestemming van de fotograaf. Wel moet de naam van de fotograaf worden vermeld. Dit geldt alleen voor tijdschriften en nieuwsbladen, dus niet voor b.v. boeken of websites.

Ook moet rekening worden gehouden met de persoonlijkheidsrechten van de fotograaf. Dat wil zeggen dat het werk niet mag worden misvormd of verminkt, of op een andere manier mag worden aangetast zodanig dat de reputatie van de fotograaf wordt aangetast.

De maker van het werk heeft geen verplichting om mee te werken om dit allemaal mogelijk te maken. Zo hoeft een fotograaf dus niet zijn negatieven af te staan of uit te lenen, zodat de geportretteerde bij een fotocentrale wat extra afdrukken kan laten maken.

Gebruik bij nieuws
Het tonen van iemands portret kan nieuwswaarde hebben. Tegelijkertijd kan iemands privacy geschonden worden, of kan hij zelfs negatief afgeschilderd worden door een publicatie in de krant. Iemand kan nog lang last hebben van een foto van hem als verdachte, zelfs als hij later vrijgesproken wordt. Vandaar dat kranten meestal op dergelijke foto's de verdachte onherkenbaar maken (het bekende zwarte balkje, of tegenwoordig steeds vaker een digitale vervorming van het hele hoofd).

Een getuige kan door publicatie van zijn portret in grote problemen komen, bijvoorbeeld omdat hij getuigt tegen een criminele organisatie. Ook hier is dus al snel een redelijk belang tegen publicatie.

In het Ferdi E.-arrest vond de Hoge Raad dat een inbreuk op de persoonlijke levenssfeer in beginsel een redelijk belang is dat zich verzet tegen openbaarmaking. Echter, dat belang is niet absoluut maar moet worden afgewogen tegen b.v. de vrijheid van meningsuiting (in casu: mocht een foto van Ferdi E., ontvoerder van Gerrit Jan Heijn, zonder balkje). De rechter moet een afweging van belangen maken op basis van de feiten en omstandigheden van het geval.

In 2003 riepen twee agenten die werden gefotografeerd bij een flitscontrole hun portretrecht in tegen de fotograaf (die de foto's op een website wilde zetten). De fotograaf stelde daar een nieuwsbelang tegenover: de politie doet in de openbaarheid haar werk en daar moet verslag over kunnen worden gedaan. In het hoger beroep besliste de rechtbank dat publicatie wel mocht, maar de agenten moesten onherkenbaar getoond worden en hun namen mochten er niet bij vermeld worden. Daarmee kon nog steeds een verslag over de flitsactiviteiten gemaakt worden en werd toch de privacy van de agenten bewaard.

Gebruik bij reclame
Ook bij gebruik van iemands portret in reclame is al snel een redelijk belang aanwezig. Zo vond de Hoge Raad in 1997 dat een discodanser in discotheek iT een redelijk belang had tegen publicatie van een actiefoto in de Gaykrant.

In februari 2005 besliste de Rechtbank Amsterdam dat het portret van minister-president Balkenende niet gebruikt mocht worden in reclame van de Kijkshop. Het ging hier om een karikatuur-tekening, geen foto, maar het was duidelijk (uit haardracht, bril en gelaatsuitdrukking) wie er bedoeld was. De tekening was dus een portret.

Het verweer dat het satirisch bedoeld was (wat zou blijken uit de slagzin "Zonder verkoper shopt J-Peetje goedkoper") ging niet op; reclame is geen spotprent. Ook het feit dat de minister-president een bekend personage was, en dus een minder groot privacy-belang had, werd onvoldoende geacht.

Some rights reserved

Wil je meer weten over dit onderwerp bekijk dan ook het boek Buiten beeld van de Stichting Burafo.